भारतीय संविधानातील अनुच्छेद ४८ (Article 48) हे राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांपैकी एक महत्त्वाचे कलम आहे. हे प्रामुख्याने कृषी आणि पशुसंवर्धन यांच्याशी संबंधित आहे.
येथे अनुच्छेद ४८ चा मराठी अनुवाद आणि सोप्या भाषेत स्पष्टीकरण दिले आहे:
अनुच्छेद ४८: कृषि आणि पशुसंवर्धन यांचे संघटन
“राज्य, कृषि आणि पशुसंवर्धन आधुनिक आणि शास्त्रीय प्रणालीने संघटित करण्याचा प्रयत्न करील आणि विशेषतः गाई व वासरे तसेच इतर दुभती व ओढकाम करणारी जनावरे यांच्या जातींचे जतन करणे व सुधारणे आणि त्यांच्या कत्तलीस मनाई करणे यासाठी उपाययोजना करील.”
या कलमाचे मुख्य पैलू:
- आधुनिक शेती: शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञान आणि शास्त्रीय पद्धतींचा वापर करण्यास प्रोत्साहन देणे.
- पशुसंवर्धन: जनावरांच्या जाती सुधारण्यासाठी आणि त्यांच्या आरोग्यासाठी प्रयत्न करणे.
- गोवंश हत्या बंदी: गाई, वासरे आणि दूध देणाऱ्या किंवा ओढकाम करणाऱ्या (शेतीसाठी उपयुक्त) जनावरांच्या कत्तलीवर बंदी घालण्यासाठी राज्याने कायदे करावेत, असे हे कलम सुचवते.
अनुच्छेद ४८-अ (Article 48A) बद्दल माहिती:
बऱ्याचदा लोक अनुच्छेद ४८ सोबत ४८-अ चा देखील संदर्भ घेतात. हे कलम १९७६ च्या ४२ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे जोडले गेले:
- पर्यावरण संरक्षण: “राज्य, देशाच्या पर्यावरणाचे संरक्षण व संवर्धन करण्यासाठी आणि वने व वन्य जीवांचे रक्षण करण्यासाठी प्रयत्न करील.”
टीप: मार्गदर्शक तत्त्वे असल्याने ही कलमे न्यायालयाद्वारे थेट लागू करता येत नाहीत, परंतु देशाच्या शासनामध्ये ती मूलभूत मानली जातात आणि कायदे करताना राज्याने या तत्त्वांचे पालन करणे अपेक्षित असते.
