भारतीय न्याय संहिता (BNS), 2023 चे कलम ३५ (Section 35) हे प्रामुख्याने “स्वतःच्या किंवा इतरांच्या शरीराचे आणि मालमत्तेचे रक्षण करण्याचा अधिकार” (Right of Private Defense of Body and of Property) याच्याशी संबंधित आहे.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हा कायदा तुम्हाला स्वतःचा जीव, दुसऱ्याचा जीव किंवा स्वतःची व इतरांची मालमत्ता वाचवण्यासाठी कायदेशीररीत्या स्वसंरक्षण (Self-Defense) करण्याचा अधिकार देतो.
जुन्या भारतीय दंड संहिता (IPC) मधील कलम ९७ (Section 97) जे काम करायचे, तेच काम आता नवीन कायद्यात (BNS) कलम ३५ करते.
या कलमाची संपूर्ण माहिती मराठीत खालीलप्रमाणे आहे:
कलम ३५ चे मुख्य भाग आणि व्याप्ती
या कलमानुसार, प्रत्येक व्यक्तीला खालील गोष्टींचे संरक्षण करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे (परंतु यावर कलम ३७ मधील अटी व मर्यादा लागू राहतील):
१. शरीराचे रक्षण (Right to Defend the Body)
- स्वतःचे शरीर: जर तुमच्यावर कोणी हल्ला केला, तर तुम्ही स्वतःचा बचाव करू शकता.
- दुसऱ्या व्यक्तीचे शरीर: केवळ स्वतःचेच नाही, तर जर तुमच्यासमोर दुसऱ्या कोणत्याही व्यक्तीवर (उदा. तुमचे कुटुंब, मित्र किंवा एखादा अनोळखी व्यक्ती) जीवघेणा किंवा शारीरिक हल्ला होत असेल, तर त्याचा जीव वाचवण्यासाठी तुम्ही मध्यस्थी करून त्याचा बचाव करू शकता.
२. मालमत्तेचे रक्षण (Right to Protect Property)
- स्वतःची किंवा इतरांची मालमत्ता: यात जंगम (हालचाल करता येणारी, जसे की गाडी, पैसे, दागिने) आणि स्थावर (जमीन, घर, दुकान) अशा दोन्ही प्रकारच्या मालमत्तेचा समावेश होतो.
- कोणत्या गुन्ह्यांपासून रक्षण करता येते?
- चोरी (Theft): तुमची वस्तू कोणी चोरून नेत असेल तर.
- दरोडा किंवा लुटीचा प्रयत्न (Robbery): जबरदस्तीने तुमची मालमत्ता हिसकावून घेतली जात असेल तर.
- नुकसान करणे/तोडफोड (Mischief): कोणी तुमच्या गाडीची किंवा घराची तोडफोड करून नुकसान करत असेल तर.
- गुन्हेगारी अतिक्रमण (Criminal Trespass): कोणी बेकायदेशीरपणे तुमच्या घरात किंवा जागेत घुसखोरी करत असेल तर.
(तसेच वरील गुन्ह्यांचा केवळ प्रयत्न होत असेल, तरीही तुम्हाला मालमत्ता वाचवण्याचा अधिकार मिळतो.)
💡 उदाहरणांवरून समजून घेऊया
- उदाहरण १ (शरीराचे रक्षण): समजा ‘अ’ रस्त्याने जात असताना एका दरोडेखोराने ‘ब’ या व्यक्तीवर चाकूने हल्ला केला. अशा वेळी ‘अ’ हा ‘ब’ चा जीव वाचवण्यासाठी त्या दरोडेखोरावर प्रतिहल्ला करू शकतो आणि त्याला रोखू शकतो.
- उदाहरण २ (मालमत्तेचे रक्षण): रात्रीच्या वेळी कोणीतरी तुमच्या घराचे कुलूप तोडून आत घुसण्याचा प्रयत्न करत आहे (गुन्हेगारी अतिक्रमण). अशा वेळी तुम्ही त्या चोराला पळवून लावण्यासाठी किंवा पकडण्यासाठी आवश्यक तितक्या बळाचा (Force) वापर करू शकता.
⚠️ महत्त्वाच्या मर्यादा आणि अटी (Restrictions)
हा स्वसंरक्षणाचा अधिकार अमर्यादित नाही. कायदा हातातील शस्त्र बनू नये म्हणून यावर काही बंधनं आहेत:
- प्रमाणबद्धता (Proportionality): समोरून जितका धोका आहे, तितक्याच प्रमाणात बळाचा वापर केला पाहिजे. जर समोरचा व्यक्ती तुम्हाला साधी चापट मारत असेल, तर तुम्ही त्याच्यावर थेट बंदुकीने गोळी झाडू शकत नाही.
- तात्कालिक धोका (Imminent Threat): धोका डोळ्यासमोर आणि अगदी त्याच क्षणी असणे आवश्यक आहे. जर जुन्या भांडणाचा बदला घेण्यासाठी तुम्ही कोणावर हल्ला केला, तर त्याला स्वसंरक्षण मानले जाणार नाही.
- बदला घेण्याचा अधिकार नाही (Not for Retaliation): स्वसंरक्षण हे स्वतःचा बचाव करण्यासाठी आहे, समोरच्याला शिक्षा करण्यासाठी किंवा बदला घेण्यासाठी नाही. समजा चोर चोरी करून पळून गेला आहे आणि आता तुमच्या मालमत्तेला कोणताही धोका नाही, तर त्याच्या मागे जाऊन त्याला बेदम मारहाण करण्याचा अधिकार हा कायदा देत नाही.
- कलम ३७ च्या अधीन: हा अधिकार वापरताना BNS च्या कलम ३७ मधील मर्यादांचे पालन करावे लागते (जसे की, सरकारी कर्मचारी किंवा पोलीस अधिकारी कायदेशीरपणे त्यांचे कर्तव्य बजावत असताना त्यांच्याविरुद्ध स्वसंरक्षणाचा अधिकार वापरता येत नाही, जोपर्यंत त्यांच्या कृतीने तुमच्या जिवाला थेट धोका निर्माण होत नाही).
📌 थोडक्यात सांगायचे तर: BNS चे कलम ३५ नागरिकांना संकटसमयी ‘भीतीपोटी निष्क्रिय’ न राहता, कायदा हातात न घेता, स्वतःचे आणि समाजाचे रक्षण करण्याचे कायदेशीर बळ देते.
