BNS चे कलम १९ काय आहे
“मोठे नुकसान किंवा हानी टाळण्यासाठी, गुन्हेगारी हेतूशिवाय परंतु संभाव्य नुकसानाच्या जाणिवेने केलेले कृत्य गुन्हा मानले जात नाही.”
थोडक्यात सांगायचे तर, एखाद्या आणीबाणीच्या किंवा संकटकाळात मोठे संकट किंवा मोठी जीवित/वित्तहानी टाळण्यासाठी जर थोडेसे (लहान) कायदेशीर नुकसान करावे लागले, तर त्याला गुन्हा मानला जात नाही. याला कायद्यात ‘Doctrine of Necessity’ म्हणतात.
कलमाच्या मुख्य अटी (Essential Conditions)
१. गुन्हेगारी हेतू नसणे (No Criminal Intent): कृत्य करणाऱ्या व्यक्तीचा कोणालाही जाणूनबुजून हानी पोहोचवण्याचा वाईट हेतू नसावा.
२. सद्भावना (Good Faith): ते काम प्रामाणिकपणे संकट टाळण्यासाठी केलेले असावे.
३. मोठे नुकसान टाळण्याचा उद्देश: जे नुकसान टाळायचे होते, ते अत्यंत गंभीर आणि तातडीचे असणे आवश्यक आहे.
अधिकृत कायदेशीर उदाहरणे (Illustrations)
- आगीचे उदाहरण (घर पाडणे): एका मोठ्या वस्तीत किंवा इमारतीला भीषण आग लागली आहे. ती आग पुढे पसरू नये आणि शेकडो लोकांचे प्राण वाचावेत म्हणून ‘अमित’ काय करतो? आगीच्या मार्गात असलेले एक रिकामे घर पाडून टाकतो (जेणेकरून आग पुढे जाणार नाही). येथे अमितने दुसऱ्याच्या मालमत्तेचे नुकसान केले आहे, पण त्याचा हेतू शेकडो लोकांचे प्राण वाचवण्याचा होता. त्यामुळे कलम १९ नुसार अमितने कोणताही गुन्हा केलेला नाही.
- जहाजाचे उदाहरण: ‘आनंद’ एका मोठ्या जहाजाचा कॅप्टन आहे. अचानक त्याच्या समोर एक छोटी बोट येते ज्यामध्ये ३०-४० प्रवासी आहेत. जर त्याने जहाज सरळ नेले तर ती बोट बुडून सर्व मरतील. जहाज वळवायचे तर बाजूला केवळ २ प्रवासी असलेली एक लहान होडी आहे, जिला धक्का लागू शकतो. आनंद मोठ्या बोटीतील ४० लोकांचे प्राण वाचवण्यासाठी जहाज वळवतो आणि त्यात छोट्या होडीचे नुकसान होते. येथे देखील मोठ्या दुर्घटनेपासून वाचवण्यासाठी केलेले हे कृत्य गुन्ह्याच्या श्रेणीत येत नाही.
दैनंदिन जीवनातील व्यावहारिक उदाहरण
- अपघातातील व्यक्तीला वाचवणे: समजा एखाद्या कारचा भीषण अपघात झाला आहे आणि आत अडकलेली व्यक्ती गंभीर जखमी आहे. कारचा दरवाजा लॉक झाला आहे आणि आतून धूर निघत आहे. तुम्ही त्या व्यक्तीचा जीव वाचवण्यासाठी कारची काच किंवा दरवाजा कुऱ्हाडीने/दगडाने तोडता. येथे कारचे मालकी नुकसान झाले असले, तरी माणसाचा जीव वाचवणे अधिक महत्त्वाचे होते. त्यामुळे कार मालक तुमच्यावर मालमत्तेचे नुकसान केल्याचा गुन्हा दाखल करू शकत नाही.
