मोटार वाहन कायदा, १९८८ मधील कलम ९१ (Section 91) हे प्रामुख्याने ‘कामाच्या तासांवर निर्बंध’ (Restriction of hours of work of drivers) या विषयाशी संबंधित आहे.
वाहन चालकांच्या आणि प्रवाशांच्या सुरक्षिततेसाठी हे कलम अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
कलम ९१: वाहन चालकांच्या कामाच्या तासांवर मर्यादा
हे कलम प्रामुख्याने ‘परिवहन वाहन’ (Transport Vehicle) चालवणाऱ्या चालकांसाठी लागू होते. थकव्यामुळे होणारे अपघात टाळण्यासाठी सरकारने चालकांच्या कामाच्या वेळेवर काही बंधने घातली आहेत.
१. कामाच्या तासांचे नियम
या कलमानुसार, कोणत्याही चालकाला खालील मर्यादेपेक्षा जास्त वेळ वाहन चालवण्यास भाग पाडले जाऊ शकत नाही किंवा त्याने स्वतःहून तसे करू नये:
- एका दिवसात (२४ तास): कोणत्याही चालकाने एका दिवसात ८ तासांपेक्षा जास्त वेळ सलग काम करू नये. (काही विशेष परिस्थितीत ही मर्यादा १० तासांपर्यंत वाढवता येते, पण त्यासाठी विश्रांतीचे नियम पाळावे लागतात).
- एका आठवड्यात: आठवड्याला एकूण कामाचे तास ४८ तासांपेक्षा जास्त नसावेत.
२. विश्रांतीचा कालावधी (Rest Interval)
- सलग ५ तास वाहन चालवल्यानंतर चालकाला किमान अर्धा तास (३० मिनिटे) विश्रांती देणे अनिवार्य आहे.
- कोणतीही व्यक्ती विश्रांती घेतल्याशिवाय ५ तासांपेक्षा जास्त वेळ सलग वाहन चालवू शकत नाही.
३. विश्रांतीची व्याख्या
विश्रांतीचा काळ असा असावा ज्यामध्ये चालक वाहनावर नियंत्रण ठेवत नाही किंवा वाहनाशी संबंधित कोणतेही काम करत नाही. तो काळ पूर्णपणे त्याच्या विश्रांतीसाठी असावा.
४. हे कलम का महत्त्वाचे आहे?
- अपघात प्रतिबंध: जास्त वेळ सलग वाहन चालवल्यामुळे चालकाला डुलकी लागण्याची किंवा थकव्यामुळे निर्णयक्षमता कमी होण्याची शक्यता असते. हे कलम अशा धोक्यांपासून संरक्षण देते.
- चालकाचे आरोग्य: चालकांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी पुरेसा आराम मिळणे आवश्यक असते.
- प्रवासी सुरक्षा: सार्वजनिक वाहतुकीतील प्रवाशांचा जीव चालकाच्या सतर्कतेवर अवलंबून असतो.
५. अपवादात्मक परिस्थिती
काही आपत्कालीन परिस्थितीत, जसे की नैसर्गिक आपत्ती, मदत कार्य किंवा तातडीची सरकारी कामे, यामध्ये राज्य सरकार किंवा संबंधित प्राधिकरण या नियमांमध्ये तात्पुरती शिथिलता देऊ शकते.
६. नियमांचे उल्लंघन केल्यास
जर वाहन मालकाने किंवा कंपनीने चालकाला या मर्यादेपेक्षा जास्त वेळ काम करण्यास भाग पाडले, तर त्यांच्यावर मोटार वाहन कायद्याच्या कलम १९२ अंतर्गत दंडात्मक कारवाई केली जाऊ शकते.
