भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS) चे कलम ३२ (Section 32) हे देखील ‘सर्वसाधारण अपवाद’ (General Exceptions) या अध्यायाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. हे कलम जुन्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ९४ (Section 94) वर आधारित आहे.
या कलमाचा सोप्या भाषेत अर्थ असा आहे: “जर एखाद्या व्यक्तीला तात्काळ मृत्यूची भीती दाखवून (Threat of Instant Death) एखादी बेकायदेशीर कृती किंवा गुन्हा करण्यास भाग पाडले (Compelled) गेले, तर तिने केलेली ती कृती गुन्हा मानली जात नाही.”
मुख्य तरतूद आणि स्वरूप
हा कलम अशा परिस्थितीशी संबंधित आहे जिथे व्यक्ती स्वतःच्या इच्छेने गुन्हा करत नाही, तर तिचा जीव वाचवण्यासाठी तिच्याकडे दुसरा कोणताही पर्याय उरलेला नसतो. कायद्यानुसार, स्वतःचा जीव वाचवण्याची माणसाची नैसर्गिक प्रवृत्ती लक्षात घेऊन हे संरक्षण दिले गेले आहे.
ही तरतूद लागू होण्यासाठी आवश्यक अटी:
१. तात्काळ मृत्यूची भीती: धमकी अशी असावी की, “जर तू हे काम केले नाहीस, तर तुला त्याच क्षणी मारून टाकले जाईल.” (भविष्यात मारण्याची किंवा केवळ मारहाण करण्याची धमकी या कलमात चालत नाही).
२. स्वतःहून त्या टोळीत किंवा परिस्थितीत सामील न होणे: ती व्यक्ती स्वतःच्या इच्छेने गुन्हेगारांच्या सोबत गेलेली नसावी किंवा अशा परिस्थितीत पडलेली नसावी जिथे तिला धमकी मिळण्याची शक्यता माहिती होती.
अपवाद (Limitations) – या दोन गुन्ह्यांमध्ये हे कलम संरक्षण देत नाही:
जरी तुमच्या डोक्यावर बंदूक ठेवली असली, तरी खालील दोन प्रकरणांमध्ये तुम्ही हा बचाव घेऊ शकत नाही. म्हणजेच, हे दोन गुन्हे केल्यास तुम्हाला शिक्षा होणारच:
१. खून (Murder): स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी तुम्ही दुसऱ्या कोणत्याही निष्पाप व्यक्तीचा खून करू शकत नाही.
२. देशद्रोह किंवा राज्याविरुद्धचे गुन्हे (Offenses against the State): देशाच्या सुरक्षेला किंवा सरकारला धोका निर्माण होईल असा कोणताही गुन्हा धमकीच्या प्रभावाखाली केला तरी त्याला माफी नाही.
उदाहरणे (Illustrations)
- बंदुकीच्या धाकावर कुलूप तोडणारा लोहार: ‘अ’ हा एक लोहार आहे. काही सशस्त्र दरोडेखोर त्याच्या डोक्यावर बंदूक ठेवतात आणि त्याला तात्काळ जिवे मारण्याची धमकी देतात. ते त्याला एका बँकेचे किंवा घराचे कुलूप तोडण्यास भाग पाडतात. ‘अ’ स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी ते कुलूप तोडतो. या प्रकरणात ‘अ’ ने कोणताही गुन्हा केलेला नाही, कारण त्याने ते कृत्य तात्काळ मृत्यूच्या छायेत केले होते.
- स्वतःहून दरोडेखोरांच्या टोळीत सामील झालेला लोहार: जर तोच ‘अ’ (लोहार) स्वतःच्या फायद्यासाठी किंवा पैशांच्या आमिषाने दरोडेखोरांच्या टोळीत सामील झाला असेल, आणि नंतर चोरी करताना दरोडेखोरांनी त्याला बंदूक दाखवून कुलूप तोडण्यास सांगितले; तर अशा वेळी ‘अ’ ला या कलमाचे संरक्षण मिळणार नाही, कारण तो स्वतःच्या इच्छेने त्या गुन्हेगारी वातावरणात गेला होता.
⚠️ महत्त्वाचा फरक: धमकी ही केवळ ‘तात्काळ मृत्यूची’ (Instant Death) असावी. जर दरोडेखोरांनी सांगितले की, “आमचे हे काम कर, नाहीतर आम्ही उद्या तुझ्या घरी येऊन तुला मारू” किंवा “तुझे हात-पाय तोडू” — तर अशा धमक्यांमुळे केलेल्या गुन्ह्याला कलम ३२ अंतर्गत माफी मिळत नाही, कारण अशा वेळी त्या व्यक्तीकडे पोलिसांकडे जाण्याचा किंवा मदत मागण्याचा वेळ उपलब्ध असतो.
