भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS) मधील कलम ११ (Section 11) हे ‘एकांतवास’ (Solitary Confinement) या शिक्षेबाबत सविस्तर तरतुदी स्पष्ट करते.
पूर्वीच्या भारतीय दंड संहिता (IPC) मधील कलम ७३ अंतर्गत असणाऱ्या तरतुदी आता जशाच्या तशा BNS च्या कलम ११ मध्ये समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत. जेव्हा एखाद्या गुन्हेगाराला इतर कैद्यांपासून पूर्णपणे वेगळे एका खोलीत ठेवले जाते, त्याला ‘एकांतवास’ म्हणतात.
या कलमाचे मुख्य नियम आणि अटी मराठीत खालीलप्रमाणे आहेत:
१. एकांतवास देण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
- जेव्हा न्यायालय (Court) एखाद्या गुन्हेगाराला ‘सश्रम कारावास’ (Rigorous Imprisonment – कडक मजुरीची शिक्षा) सुनावते, तेव्हाच कोर्टाला त्याला एकांतवासाची शिक्षा देण्याचा अधिकार असतो.
- साध्या कारावासाच्या (Simple Imprisonment) शिक्षेत एकांतवास दिला जाऊ शकत नाही.
२. एकांतवासाची कमाल मर्यादा (Maximum Limit)
कायद्यानुसार कोणत्याही गुन्हेगाराला संपूर्ण शिक्षेच्या कालावधीत एकूण ३ महिन्यांपेक्षा जास्त एकांतवासात ठेवता येत नाही.
३. शिक्षेच्या कालावधीनुसार एकांतवासाचे वर्गीकरण
मूळ कारावासाची शिक्षा किती कालावधीची आहे, यावर एकांतवासाचा काळ ठरवला जातो. त्याचे नियम खालीलप्रमाणे आहेत:
| मूळ सश्रम कारावासाचा एकूण काळ | कमाल एकांतवासाचा कालावधी |
| ६ महिन्यांपर्यंत कारावास असल्यास | जास्तीत जास्त १ महिना |
| ६ महिने ते १ वर्षापर्यंत कारावास असल्यास | जास्तीत जास्त २ महिने |
| १ वर्षापेक्षा जास्त कारावास असल्यास | जास्तीत जास्त ३ महिने |
उदाहरणांद्वारे समजून घेऊया:
- उदाहरण १: जर ‘राजेश’ नावाच्या व्यक्तीला चोरीच्या गुन्ह्यासाठी ६ महिन्यांचा सश्रम कारावास झाला, तर कोर्ट त्याला ६ महिन्यांच्या आत जास्तीत जास्त १ महिना एकांतवासात ठेवण्याचा आदेश देऊ शकते.
- उदाहरण २: जर ‘प्रिया’ नावाच्या महिला आरोपीला फसवणुकीच्या गुन्ह्यासाठी १८ महिन्यांचा (१.५ वर्ष) सश्रम कारावास झाला, तर तिचा कारावास १ वर्षापेक्षा जास्त असल्याने, कोर्ट तिला संपूर्ण १८ महिन्यांच्या काळात जास्तीत जास्त ३ महिने एकांतवासात ठेवू शकते.
महत्त्वाचा उद्देश:
एकांतवास ही मानसिकदृष्ट्या अत्यंत कडक शिक्षा मानली जाते. त्यामुळे मानवी हक्कांचे उल्लंघन होऊ नये आणि आरोपीच्या मानसिक आरोग्यावर अवाजवी परिणाम होऊ नये, म्हणून कलम ११ द्वारे या शिक्षेवर कडक मर्यादा घालण्यात आल्या आहेत. (या शिक्षेची अंमलबजावणी कशी करावी, याचे पुढील नियम BNS च्या कलम १२ मध्ये दिलेले आहेत).
