भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS) मधील कलम १२ (Section 12) हे ‘एकांतवासाच्या शिक्षेची अंमलबजावणी आणि त्याची मर्यादा’ (Limit of solitary confinement) याविषयी अत्यंत महत्त्वाचे नियम सांगते.
पूर्वीच्या भारतीय दंड संहिता (IPC) मधील कलम ७४ अंतर्गत असणाऱ्या तरतुदी आता BNS च्या कलम १२ मध्ये समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत. कलम ११ मध्ये एकांतवास किती दिला जाऊ शकतो हे सांगितले आहे, तर कलम १२ मध्ये तो एकांतवास कसा दिला जावा (अंमलबजावणी कशी करावी) याचे कडक मानवी नियम दिले आहेत, जेणेकरून कैद्याच्या मानसिक आरोग्याला हानी पोहोचणार नाही.
या कलमाचे मुख्य नियम मराठीत खालीलप्रमाणे आहेत:
१. एका वेळी सलग एकांतवासाची मर्यादा
- कोणत्याही गुन्हेगाराला एकाच वेळी सलग १४ दिवसांपेक्षा जास्त एकांतवासात ठेवता येत नाही.
- १४ दिवस एकांतवासात ठेवल्यानंतर, त्याला पुन्हा सामान्य कैद्यांमध्ये आणणे अनिवार्य आहे.
२. दोन एकांतवासाच्या दरम्यानचा काळ (खंड/Intermission)
- गुन्हेगाराला जितके दिवस एकांतवासात ठेवले होते, तितकेच किंवा त्यापेक्षा जास्त दिवस त्याला सामान्य कैद्यांसोबत ठेवावे लागेल, त्यानंतरच त्याला पुन्हा एकांतवासात पाठवता येईल.
- उदाहरण: जर एखाद्या कैद्याला ७ दिवस एकांतवासात ठेवले असेल, तर पुढील ७ दिवस त्याला सामान्य बॅरेकमध्ये ठेवावे लागेल. त्यानंतरच त्याचा पुढील एकांतवासाचा काळ सुरू होऊ शकतो.
३. जर मूळ कारावासाची शिक्षा ३ महिन्यांपेक्षा जास्त असेल तर नियम
जर कोर्टाने सुनावलेली एकूण मुख्य शिक्षा (कारावास) ३ महिन्यांपेक्षा जास्त कालावधीची असेल, तर एकांतवास देण्याचे नियम अधिक कडक होतात:
- अशा परिस्थितीत, संपूर्ण कारावासाच्या काळात कोणत्याही एका महिन्यात ७ दिवसांपेक्षा जास्त एकांतवास दिला जाऊ शकत नाही.
- तसेच, या ७ दिवसांच्या एकांतवासानंतर तितक्याच दिवसांचा (किमान ७ दिवस) खंड (Gap) देणे बंधनकारक असते.
तक्त्याद्वारे समजून घेऊया (Rules at a Glance):
| मूळ कारावासाची एकूण मुदत | एका वेळी सलग कमाल एकांतवास | महिन्यातील एकूण कमाल एकांतवास |
| ३ महिन्यांपेक्षा कमी असल्यास | १४ दिवस | – |
| ३ महिन्यांपेक्षा जास्त असल्यास | ७ दिवस | एका महिन्यात फक्त ७ दिवस |
या कलमाचा मुख्य उद्देश:
मानवी मेंदू आणि मन सलग एकांतवास जास्त काळ सहन करू शकत नाही. कैद्याला मानसिक आजार किंवा वेडेपण येऊ नये, तसेच त्याच्या मानवी हक्कांचे रक्षण व्हावे, म्हणून कायदा एकांतवासाच्या शिक्षेमध्ये असे ‘गॅप्स’ (Intermissions) ठेवणे सक्तीचे करतो.
