भारतीय न्याय संहिता (BNS), 2023 चे कलम २५ (Section 25) हे ‘सामान्य अपवाद’ (General Exceptions) या अध्यायांतर्गत येते. हे कलम ‘संमतीने केलेली कृती’ (Act done by consent) या संकल्पनेवर आधारित आहे,
ज्याला कायदेशीर भाषेत “वॉलेंटी नॉन फिट इन्ज्युरिया” (Volenti non fit injuria) म्हणजेच “स्वेच्छेने घेतलेल्या जोखमीमुळे झालेल्या नुकसानीबद्दल तक्रार करता येत नाही” असे म्हणतात.
पूर्वीच्या ‘भारतीय दंड संहिता’ (IPC) मधील कलम ८७ जे काम करत होते, तेच काम आता नव्या कायद्यात BNS चे कलम २५ करते.
खाली या कलमाची सविस्तर माहिती मराठीत दिली आहे:
कलम २५ चा मुख्य नियम (Bare Act Meaning)
या कलमानुसार, जर एखादी कृती खालील अटी पूर्ण करत असेल, तर ती कृती करताना झालेली दुखापत हा गुन्हा मानला जात नाही:
- उद्देश नसणे: ती कृती करण्याचा उद्देश कोणाचा ‘मृत्यू’ किंवा ‘गंभीर दुखापत’ (Grievous Hurt) करण्याचा नसावा.
- माहिती नसणे: कृती करणाऱ्या व्यक्तीला हे माहीत नसावे की या कृतीमुळे कोणाचा मृत्यू किंवा गंभीर दुखापत होण्याची दाट शक्यता आहे.
- १८ वर्षांवरील व्यक्तीची संमती: ज्या व्यक्तीला दुखापत झाली आहे, ती व्यक्ती १८ वर्षांपेक्षा जास्त वयाची असावी आणि तिने ती जोखीम किंवा दुखापत सहन करण्यास प्रत्यक्ष (Express) किंवा अप्रत्यक्ष (Implied) संमती दिलेली असावी.
सोप्या उदाहरणांद्वारे समजून घ्या (Examples)
उदाहरण १: तलवारबाजी किंवा बॉक्सिंगचा खेळ
‘अ’ आणि ‘ब’ हे दोन प्रौढ मित्र मनोरंजनासाठी एकमेकांसोबत नियमांचे पालन करून तलवारबाजी किंवा बॉक्सिंग खेळण्यास तयार होतात. या खेळादरम्यान एकमेकांना किरकोळ दुखापत होऊ शकते, याची दोघांनाही कल्पना आहे आणि त्यांची याला संमती आहे. खेळताना जर ‘अ’ च्या हातून ‘ब’ ला दुखापत झाली, तर ‘अ’ ने कोणताही गुन्हा केलेला नाही.
उदाहरण २: रॉक क्लायंबिंग किंवा ट्रेकिंग
दोन मित्र डोंगर चढाईच्या (Rock Climbing) साहसी खेळासाठी जातात. चढाई करताना एकाचा पाय घसरून एक लहान दगड खाली येतो आणि दुसऱ्या मित्राला किरकोळ दुखापत होते. हा खेळ खेळायला दोघांचीही संमती असल्यामुळे आणि कोणालाही इजा करण्याचा वाईट उद्देश नसल्यामुळे, ही घटना गुन्हा मानली जाणार नाही. त्यांना BNS कलम २५ अंतर्गत संरक्षण मिळेल.
या कलमाचे अपवाद (Exceptions)
हे कलम प्रत्येक प्रकारच्या दुखापतीला गुन्ह्यातून माफी देत नाही. खालील परिस्थितीत हे कलम लागू होत नाही:
१. मृत्यू किंवा गंभीर इजा करण्याचा हेतू: जर तुमचा खेळताना किंवा कोणतीही कृती करताना समोरच्या व्यक्तीचा जीव घेण्याचा किंवा त्याला कायमचे अपंग (गंभीर दुखापत) करण्याचा हेतू असेल, तर संमती असूनही तो गुन्हाच मानला जाईल.
२. १८ वर्षांखालील मुले: जर मुलांचे वय १८ वर्षांपेक्षा कमी असेल, तर त्यांची संमती या कलमांतर्गत वैध मानली जात नाही.
थोडक्यात सांगायचे तर, खेळ, क्रीडा स्पर्धा किंवा साहसी खेळांदरम्यान नियमांचे पालन करून खेळताना जर अनपेक्षितपणे एखादी किरकोळ दुखापत झाली, तर खेळाडूंना गुन्हेगारी जबाबदारीतून वाचवण्यासाठी हे कलम बनवले गेले आहे.
