भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS) मधील कलम ९ (Section 9) हे ‘अनेक गुन्ह्यांनी मिळून बनलेल्या गुन्ह्यासाठी शिक्षेची मर्यादा’ (Limit of punishment of offence made up of several offences) याविषयी माहिती देते.
पूर्वीच्या भारतीय दंड संहिता (IPC) मधील कलम ७१ अंतर्गत असणारी तरतुदी आता BNS च्या कलम ९ मध्ये समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत. हे कलम आरोपीला एकाच कृत्यासाठी वेगवेगळ्या कलमांखाली पुन्हा-पुन्हा किंवा अवाजवी शिक्षा होण्यापासून वाचवते.
१. एकाच कृत्याचे अनेक भाग असणे (कलम ९(१))
जर एखादा गुन्हा अनेक छोट्या-छोट्या कृतींनी मिळून बनला असेल, आणि त्या छोट्या कृती देखील स्वतंत्रपणे गुन्हा ठरत असतील, तर आरोपीला प्रत्येक छोट्या कृतीसाठी वेगळी शिक्षा दिली जाणार नाही. त्याला मूळ गुन्ह्यासाठी एकच शिक्षा दिली जाईल.
- उदाहरण: जर ‘अ’ व्यक्तीने ‘ब’ व्यक्तीला काठीने ५० फटके मारले. येथे प्रत्येक फटका मारणे हा स्वतंत्रपणे ‘जखमी करण्याचा’ (Hurt) गुन्हा आहे. परंतु, कोर्ट ‘अ’ ला ५० वेळा वेगळी शिक्षा देणार नाही, तर ‘ब’ ला एकूण मारहाण केल्याबद्दल एकच सामूहिक शिक्षा दिली जाईल.
२. एकाच कृत्यामुळे वेगवेगळे गुन्हे सिद्ध होणे (कलम ९(२))
जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचे कृत्य कायद्याच्या दोन किंवा अधिक वेगवेगळ्या व्याख्यांमध्ये (कलमांमध्ये) बसत असेल, तेव्हा त्याला त्या सर्व कलमांनुसार वेगवेगळी आणि वाढीव शिक्षा दिली जाणार नाही.
- उदाहरण: जर एखाद्याने घरात घुसून चोरी केली. येथे ‘घरात अनधिकृत प्रवेश’ आणि ‘चोरी’ हे दोन वेगवेगळे गुन्हे दिसतात. परंतु, मुख्य उद्देश चोरी हा असल्याने त्याला त्या दोन्ही गुन्ह्यांची बेरीज करून अवाजवी मोठी शिक्षा दिली जाणार नाही.
३. अनेक गुन्हे मिळून एक तिसराच मोठा गुन्हा तयार होणे (कलम ९(३))
जेव्हा एखादी व्यक्ती अनेक छोटी कृत्य करते, जी स्वतंत्रपणे गुन्हा आहेत, पण ती एकत्र आल्यावर एक वेगळाच गंभीर गुन्हा (Combined Offence) तयार होतो, तेव्हा त्याला त्या स्वतंत्र गुन्ह्यांची स्वतंत्र शिक्षा न देता, त्या मुख्य गंभीर गुन्ह्याची शिक्षा दिली जाते.
शिक्षेची महत्त्वाची मर्यादा (The Golden Rule)
कलम ९ मधील सर्वात महत्त्वाचा नियम असा आहे की:
न्यायालय आरोपीला कोणत्याही परिस्थितीत त्या गुन्ह्यासाठी कायद्यात ठरवून दिलेल्या कमाल (Maximum) शिक्षेपेक्षा जास्त शिक्षा देऊ शकत नाही.
म्हणजेच, वेगवेगळ्या कलमांची बेरीज करून शिक्षा कायद्याच्या मर्यादेबाहेर नेली जाऊ शकत नाही. न्यायाधीशांना ज्या कलमाखाली सर्वात जास्त शिक्षेची तरतूद आहे, ती कमाल शिक्षा देण्याचा अधिकार असतो.
हा नियम कधी लागू होत नाही?
जर एखाद्या व्यक्तीने एकाच वेळी वेगवेगळ्या लोकांवर किंवा वेगवेगळे स्वतंत्र गुन्हे केले (उदा. एकाला मारहाण केली आणि दुसऱ्याची गाडी चोरली), तर तिथे कलम ९ लागू होत नाही. अशा वेळी त्याला दोन्ही गुन्ह्यांची वेगवेगळी शिक्षा (Consecutive or Concurrent) भोगावी लागते.
