भारतीय न्याय संहिता (BNS), २०२३ चे कलम ३९ (Section 39 of BNS) हे शरीराच्या खाजगी संरक्षणाचा (स्वसंरक्षणाचा) हक्क मृत्यूशिवाय इतर कोणतीही दुखापत/हानी पोहचवण्यापर्यंत कधी विस्तारित होतो, याबद्दल सांगते.
हा कायदा पूर्वीच्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम १०१ च्या जागी आला आहे.
मुख्य विषय
“शरीराच्या खाजगी संरक्षणाचा हक्क मृत्यूव्यतिरिक्त इतर दुखापत घडवून आणण्यापर्यंत कधी पोहोचतो?”
जर एखादा गुन्हा असा असेल जो कलम ३८ मध्ये नमूद केलेल्या ७ गंभीर प्रकारांमध्ये मोडत नाही (म्हणजे जिथे मृत्यूची भीती, बलात्कार, ॲसिड हल्ला, अपहरण इत्यादी अत्यंत गंभीर प्रकार नसतील), तरीही एखाद्या व्यक्तीला स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या शरीरावर हल्ला होण्याची भीती असेल, तर:
- स्वसंरक्षण करणारी व्यक्ती हल्लाखोराचा मृत्यू घडवून आणू शकत नाही.
- परंतु, तो धोका टाळण्यासाठी हल्लाखोराला मृत्यूशिवाय इतर कोणतीही हानी किंवा दुखापत (Harm/Injury) पोहचवू शकते.
कलम ३८ आणि कलम ३९ मधील सोपा फरक
| वैशिष्ट्य | कलम ३८ (BNS Sec 38) | कलम ३९ (BNS Sec 39) |
| गुन्ह्याचे स्वरूप | अत्यंत गंभीर (मृत्यूची भीती, बलात्कार, ॲसिड हल्ला, अपहरण इ.) | कमी/मध्यम गंभीर (साधी मारहाण, किरकोळ दुखापत इ.) |
| संरक्षणाची मर्यादा | कायदा हल्लाखोराचा मृत्यू घडवण्याची परवानगी देतो. | कायदा केवळ मृत्यूशिवाय इतर दुखापत करण्याची परवानगी देतो. |
महत्त्वाचा नियम आणि अट (कलम ३७ अंतर्गत)
१. वाजवी बळाचा वापर (Proportional Force): समोरून जितका धोका आहे, तितक्याच प्रमाणावर बचाव केला पाहिजे. उदा. जर कोणी तुम्हाला फक्त थापड मारण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर त्याला रोखण्यासाठी तुम्ही त्याला पकडू शकता किंवा धक्का देऊ शकता; परंतु त्याच्यावर प्राणघातक शस्त्राने वार करू शकत नाही.
२. धोका संपताच हक्क संपतो: जोपर्यंत शरीराला अपाय होण्याची रास्त भीती असते, तोपर्यंतच हा हक्क अस्तित्वात राहतो. हल्लाखोर पळून गेल्यानंतर किंवा शरण आल्यानंतर त्याच्यावर केलेला हल्ला स्वसंरक्षण मानला जात नाही.
