भारतीय न्याय संहिता (BNS), 2023 चे कलम २४ (Section 24) हे स्वतःच्या इच्छेने किंवा स्वतःहून केलेल्या नशेच्या (Voluntary Intoxication) कायदेशीर परिणामांशी संबंधित आहे.
हे कलम जुन्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ८६ (Section 86) सारखेच आहे.
कलम २३ मध्ये आपण पाहिले की जर एखाद्याला फसवून किंवा जबरदस्तीने नशा दिली, तर त्याला कायद्याने पूर्ण संरक्षण मिळते. मात्र, कलम २४ नुसार जर एखाद्याने स्वतःच्या इच्छेने दारू किंवा अंमली पदार्थांचे सेवन केले आणि नशेत गुन्हा केला, तर त्याला कोणताही बचाव (Defence) मिळत नाही.
कलमाची मुख्य व्याख्या (Bare Act Definition)
“ज्या प्रकरणांमध्ये एखादे कृत्य विशिष्ट ज्ञान (Knowledge) किंवा हेतूने (Intent) केले असल्याशिवाय तो गुन्हा ठरत नाही, अशा वेळी जर एखादी व्यक्ती नशेच्या अवस्थेत ते कृत्य करत असेल, तर कायद्याच्या दृष्टीने तिच्यावर अशीच कारवाई केली जाईल जणू काही तिला त्या कृत्याचे आणि परिणामांचे पूर्ण ज्ञान होते; बशर्ते ती नशा तिला तिच्या इच्छेविरुद्ध किंवा नकळत दिलेली नसावी.”
या कलमामागील कायदेशीर तत्त्व (The Legal Principle)
कायदा असे मानतो की, “स्वतःहून नशा करणे हा स्वतःच एक बेजबाबदारपणा आहे.” जर एखादी व्यक्ती स्वतःहून मद्यपान करत असेल, तर तिला हे ठाऊक असायला हवे की नशेमध्ये तिच्याकडून एखादे चुकीचे कृत्य घडू शकते. त्यामुळे नशेत असताना सुद्धा त्या व्यक्तीला ‘पूर्ण ज्ञान होते’ (Presumption of Knowledge) असेच न्यायालय गृहीत धरते.
व्यावहारिक उदाहरणे (Illustrations)
- उदाहरण १ (मारामारी आणि गंभीर दुखापत): ‘राकेश’ एका बारमध्ये स्वतःच्या पैशाने भरपूर दारू पितो. दारूच्या नशेत त्याचा शेजारच्या टेबलवरील ‘सुरेश’ नावाच्या व्यक्तीशी वाद होतो. रागाच्या भरात राकेश एक जड काचेची बाटली सुरेशच्या डोक्यावर मारतो, ज्यामुळे सुरेश गंभीर जखमी होतो. न्यायालयात राकेश असा बचाव घेऊ शकत नाही की, “मी नशेत होतो, त्यामुळे माझा सुरेशला दुखापत करण्याचा कोणताही हेतू नव्हता.” कलम २४ नुसार, कायदा असेच मानेल की राकेशला बाटली मारल्याने काय होईल याचे पूर्ण ज्ञान होते. त्याला गंभीर दुखापत केल्याबद्दल पूर्ण शिक्षा होईल.
- उदाहरण २ (रिफ्लेक्स किंवा गुन्हेगारी हेतू – अपवाद): ‘अजय’ने खूप दारू पिली आहे आणि तो शुद्ध हरपलेल्या अवस्थेत रस्त्यावरून चालत आहे. चालताना त्याचा पाय घसरतो आणि तो बाजूने जाणाऱ्या व्यक्तीवर पडतो, ज्यामुळे ती व्यक्ती खाली पडून तिला दुखापत होते. येथे अजयचा पडण्याचा कोणताही विशिष्ट हेतू किंवा पूर्वज्ञान नव्हते. अशा दुर्मिळ परिस्थितीत न्यायालय गुन्ह्याचे स्वरूप पाहून ठरवते, पण सामान्यतः मारामारी किंवा चोरीच्या प्रकरणात नशेत असणे हा बहाणा चालत नाही.
कलम २३ आणि कलम २४ मधील मुख्य फरक
| वैशिष्ट्ये | कलम २३ (Involuntary) | कलम २४ (Voluntary) |
| नशेचे स्वरूप | फसवून, नकळत किंवा बळजबरने दिलेली नशा. | स्वतःच्या इच्छेने किंवा आवडीने केलेली नशा. |
| कायदेशीर संरक्षण | पूर्ण संरक्षण मिळते (गुन्हा मानला जात नाही). | कोणतेही संरक्षण मिळत नाही (गुन्हा मानला जातो). |
| न्यायालयाचे गृहीतक | व्यक्तीला कृत्य किंवा परिणामांचे ज्ञान नव्हते. | व्यक्तीला कृत्य आणि परिणामांचे पूर्ण ज्ञान होते, असे मानले जाते. |
थोडक्यात सांगायचे तर: जर तुम्ही स्वतःहून नशा करून कायदा हातात घेतला, तर भारतीय न्याय संहितेचे कलम २४ तुम्हाला कोणत्याही प्रकारची सवलत देत नाही. न्यायालय तुमच्यावर एक सामान्य (शुद्धीत असलेल्या) नागरिकाप्रमाणेच खटला चालवणार आणि शिक्षा देणार.
