भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS) चे कलम ३१ (Section 31) हे ‘सर्वसाधारण अपवाद’ (General Exceptions) या अध्यायाचाच एक भाग आहे. हे कलम जुन्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ९३ (Section 93) सारखेच आहे.
या कलमाचा सोप्या भाषेत अर्थ असा आहे: “चांगल्या भावनेने (Good Faith) दिलेली माहिती किंवा संवाद (Communication) हा गुन्हा मानला जात नाही, जरी त्या माहितीमुळे संबंधित व्यक्तीला मानसिक धक्का बसला किंवा तिचे काही नुकसान झाले तरीही.”
मुख्य तरतूद आणि स्वरूप
कायद्यानुसार, जर एखाद्या अधिकृत किंवा जबाबदार व्यक्तीने (उदा. डॉक्टर किंवा पोलीस अधिकारी) दुसऱ्या व्यक्तीच्या हितासाठी किंवा फायद्यासाठी एखादी सत्य पण धक्कादायक माहिती दिली, आणि ती माहिती ऐकून त्या व्यक्तीला गंभीर मानसिक किंवा शारीरिक त्रास झाला, तर माहिती देणाऱ्या व्यक्तीवर कोणताही गुन्हा दाखल केला जाऊ शकत नाही.
ही तरतूद लागू होण्यासाठी आवश्यक अटी:
१. चांगला हेतू (Good Faith): माहिती देण्यामागे कोणताही चुकीचा हेतू किंवा वैमनस्य नसावे. ती माहिती केवळ समोरच्या व्यक्तीच्या हितासाठी देणे गरजेचे असावे.
२. सत्य आणि अधिकृत माहिती: ती माहिती खोटी किंवा अफवा नसावी, तर परिस्थितीनुसार आवश्यक असणारी खरी माहिती असावी.
उदाहरण (Illustration)
- डॉक्टर आणि रुग्ण: ‘अ’ हा एक सर्जन (डॉक्टर) आहे. तो एका रुग्णाला चांगल्या भावनेने सांगतो की, “तुमचा आजार अत्यंत गंभीर असून तुम्ही आता जास्त दिवस जगू शकत नाही.” ही अत्यंत धक्कादायक माहिती ऐकून त्या रुग्णाला तीव्र मानसिक धक्का बसतो आणि हृदयविकाराच्या झटक्याने (Heart Attack) त्याचा मृत्यू होतो.
या प्रकरणात, डॉक्टर ‘अ’ ने रुग्णाला केवळ सत्य परिस्थितीची जाणीव करून दिली जेणेकरून तो त्याचे पुढील नियोजन करू शकेल. डॉक्टरचा हेतू रुग्णाचा जीव घेण्याचा किंवा त्याला इजा करण्याचा नव्हता. त्यामुळे डॉक्टर ‘अ’ ने कोणताही गुन्हा केलेला नाही आणि त्याला कलम ३१ अंतर्गत संरक्षण मिळते.
अपवाद (Limitations) – या गोष्टींना संरक्षण नाही:
- मुद्दाम घाबरवण्याचा हेतू: जर माहिती देणाऱ्याचा हेतू समोरच्या व्यक्तीला केवळ मानसिक त्रास देणे, घाबरवणे किंवा सूड घेणे हा असेल, तर या कलमाचे संरक्षण मिळत नाही.
- खोटी माहिती किंवा अफवा: जर एखाद्याने चांगल्या हेतूचा बहाणा करून खोटी किंवा चुकीची माहिती दिली आणि त्यामुळे समोरच्याचे नुकसान झाले, तर तो कायद्यानुसार गुन्हाच मानला जाईल.
थोडक्यात सांगायचे तर: हे कलम व्यावसायिक (विशेषतः वैद्यकीय क्षेत्रात काम करणाऱ्यांना) आणि सर्वसामान्य नागरिकांना कायदेशीर संरक्षण देते, जेणेकरून ते कोणत्याही भीतीशिवाय एखाद्या व्यक्तीच्या हितासाठी आवश्यक असलेली सत्य माहिती तिच्यापर्यंत पोहोचवू शकतील.
