भारतीय न्याय संहिता (BNS), 2023 चे कलम २२ (Section 22) हे “मानसिक आजार किंवा विकृत मनस्थिती असलेल्या व्यक्तीने केलेल्या कृत्यांशी” (Act of a person of unsound mind) संबंधित आहे.
हे कलम जुन्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ८४ (Section 84) सारखेच आहे.
कायद्याच्या भाषेत याला ‘पागलपणाचा बचाव’ (Insanity Defense) असे म्हणतात. या कलमानुसार, जर एखाद्या व्यक्तीने मानसिक विकृती किंवा वेडेपणाच्या भरात एखादे कृत्य केले, तर त्याला गुन्हा मानला जात नाही.
कलमाची मुख्य व्याख्या (Bare Act Definition)
“कोणतीही गोष्ट गुन्ह ठरत नाही, जी अशी व्यक्ती करते जिने ते कृत्य करताना, मानसिक अस्वस्थतेमुळे किंवा विकृत मनस्थितीमुळे (Unsoundness of mind), कृत्याचे स्वरूप काय आहे किंवा आपण जे करत आहोत ते चुकीचे किंवा कायद्याच्या विरुद्ध आहे, हे समजण्यास ती असमर्थ असते.”
या कलमामागील कायदेशीर तत्त्व
हे कलम ‘McNaughten Rules’ या जगप्रसिद्ध कायदेशीर सिद्धांतावर आधारित आहे. कायद्याचे असे मानणे आहे की, एखाद्या व्यक्तीला गुन्हेगार ठरवण्यासाठी त्याच्या शरीरासोबत त्याचे ‘मन’ (Mens Rea – गुन्हेगारी हेतू) देखील दोषी असणे आवश्यक आहे. जर व्यक्तीचे मानसिक संतुलनच ठीक नसेल, तर ती गुन्हेगारी हेतू ठेवू शकत नाही.
कलम २२ चे संरक्षण मिळण्यासाठी आवश्यक अटी
न्यायालयात या कलमाचा लाभ मिळवण्यासाठी खालील ३ गोष्टी सिद्ध कराव्या लागतात:
१. कृत्य करतेवेळची मानसिक स्थिती: व्यक्ती ‘गुन्हा घडत असतानाच्या अचूक क्षणी’ मानसिकदृष्ट्या आजारी किंवा विकृत मनस्थितीची असणे आवश्यक आहे. गुन्ह्यापूर्वी किंवा गुन्ह्यानंतर ती कशी होती, यापेक्षा गुन्हा करतानाची स्थिती महत्त्वाची असते.
२. कृत्याचे स्वरूप न समजणे: व्यक्तीला हे समजत नसावे की ती काय करत आहे (उदा. ती माणसाचा गळा दाबत आहे की कापडाचा तुकडा पिळत आहे, हे तिला समजत नसावे).
३. कायदेशीर किंवा नैतिक समज नसणे: ती व्यक्ती हे ओळखण्यास पूर्णपणे असमर्थ असावी की तिचे हे कृत्य चुकीचे आहे किंवा कायद्याच्या विरोधात आहे.
व्यावहारिक उदाहरणे (Illustrations)
- उदाहरण १ (पूर्ण वेडेपणा): ‘राम’ नावाचा एक व्यक्ती गंभीर मानसिक आजाराने ग्रस्त आहे. त्याला भास होतात आणि तो स्वतःच्याच जगात जगतो. एक दिवस अचानक तो घरात पडलेली तलवार घेतो आणि आपल्या सख्ख्या भावाला ‘राक्षस’ समजून त्याच्यावर वार करतो, ज्यामुळे त्याचा मृत्यू होतो. येथे रामला आपण आपल्या भावाला मारत आहोत आणि हे कृत्य गुन्हा आहे, याची अजिबात जाणीव नव्हती. त्यामुळे कलम २२ अंतर्गत रामला निर्दोष सोडले जाईल (त्याला तुरुंगाऐवजी मानसिक रुग्णालयात पाठवले जाते).
- उदाहरण २ (बचाव न मिळणारे उदाहरण): ‘श्याम’ हा मानसिकदृष्ट्या थोडा कमकुवत आहे आणि लोकांमध्ये चिडचिड करतो. एक दिवस रागाच्या भरात तो शेजाऱ्याचा खून करतो आणि पकडले जाऊ नये म्हणून रक्ताने माखलेली कुऱ्हाड विहिरीत फेकून देतो व पळून जातो. येथे श्यामने पुरावा लपवण्याचा आणि पळण्याचा प्रयत्न केला, जे दर्शवते की त्याला आपण चुकीचे काम केले आहे याची जाणीव होती. त्यामुळे त्याला कलम २२ चे संरक्षण मिळणार नाही.
वैद्यकीय वेडेपणा वि. कायदेशीर वेडेपणा (Medical vs. Legal Insanity)
न्यायालयीन प्रक्रियेत हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो:
- वैद्यकीय वेडेपणा (Medical Insanity): एखादी व्यक्ती मानसिक आजारावर उपचार घेत आहे किंवा ती मानसिकदृष्ट्या आजारी आहे, एवढ्यावरूनच ती सुटू शकत नाही.
- कायदेशीर वेडेपणा (Legal Insanity): व्यक्ती आजारी असण्यासोबतच, गुन्ह्याच्या वेळी तिला कायद्याचे आणि परिणामांचे अजिबात ज्ञान नव्हते, हे सिद्ध करावे लागते. तरच कलम २२ लागू होते.
थोडक्यात सांगायचे तर: जर मानसिक आजारामुळे एखाद्या व्यक्तीची सदसद्विवेक बुद्धी (काय योग्य, काय अयोग्य हे ठरवण्याची क्षमता) पूर्णपणे नष्ट झाली असेल, तरच BNS चे कलम २२ त्याला कायदेशीर संरक्षण देते.
