भारतीय न्याय संहिता (BNS), २०२३ चे कलम ४० (Section 40 of BNS) हे शरीराच्या खाजगी संरक्षणाचा (स्वसंरक्षणाचा) हक्क कधी सुरू होतो आणि तो किती वेळ टिकून राहतो (कालावधी/मुदत), याबद्दल स्पष्ट माहिती देते.
माहितीसाठी: हा कायदा पूर्वीच्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम १०२ च्या जागी आला आहे.
मुख्य विषय
“शरीराच्या खाजगी संरक्षणाचा हक्क कधी सुरू होतो आणि कधी संपतो?”
या कलमानुसार, स्वसंरक्षणाच्या हक्काबाबत वेळेचे २ महत्त्वाचे टप्पे सांगण्यात आले आहेत:
१. हक्क कधी सुरू होतो?
- धोक्याची जाणीव किंवा भीती निर्माण होताच: शरीराला अपाय किंवा दुखापत होण्याची रास्त भीती (Reasonable apprehension) निर्माण होताच स्वसंरक्षणाचा अधिकार लगेच सुरू होतो.
- प्रत्यक्ष हल्ला होण्याची वाट पाहण्याची गरज नाही: समोरच्या व्यक्तीने प्रत्यक्ष मारहाण किंवा वार करेपर्यंत थांबण्याची गरज नसते. जर त्याने गुन्हा करण्याचा प्रयत्न केला किंवा तशी धमकी/हालचाल केली आणि त्यामुळे तुमच्या जीवाला किंवा शरीराला धोका निर्माण झाला, तर त्याच क्षणी स्वसंरक्षणाचा हक्क लागू होतो.
२. हक्क किती वेळ टिकून राहतो?
- जोपर्यंत धोका कायम आहे तोपर्यंत: शरीराला होणाऱ्या अपायाची किंवा दुखापतीची भीती जेव्हापर्यंत आणि जेवढा वेळ कायम असते, तोपर्यंतच हा हक्क टिकून राहतो.
- धोका संपताच हक्क संपतो: जर हल्लाखोर पळून गेला, त्याने शस्त्र खाली टाकले किंवा तो शरण आला, तर शरीराला असणारा धोका संपुष्टात येतो. अशा वेळी स्वसंरक्षणाचा अधिकारही लगेच संपुष्टात येतो.
उदाहरण
- प्रसंग: एखादी व्यक्ती तुमच्यावर काठी घेऊन धावून येते.
- हक्क सुरू होणे: ती व्यक्ती काठी घेऊन जवळ येताच तुम्हाला दुखापतीची भीती वाटल्यास त्याच क्षणी तुमचा स्वसंरक्षणाचा अधिकार सुरू होतो (तुम्ही त्याला रोखण्यासाठी बळ वापरू शकता).
- हक्क संपणे: तुम्ही त्याला ढकलल्यानंतर किंवा काठी हिसकावून घेतल्यानंतर जर तो पळून जाऊ लागला, तर धोका संपला. आता त्याच्यामागे धावून त्याला मारहाण करणे हे स्वसंरक्षण मानले जाणार नाही, तो उलट गुन्हा ठरेल.
महत्त्वाचे निष्कर्ष
- स्वसंरक्षण हा बचावाचा (Self-defence) अधिकार आहे, बदला (Revenge) घेण्याचा किंवा शिक्षा देण्याचा नाही.
- धोका सुरू होण्यापूर्वी (आधीच पूर्वग्रहदूषित होऊन हल्ला करणे) किंवा धोका टळल्यानंतर केलेला कोणताही वार हा कायद्यानुसार गुन्हा मानला जातो.
