भारतीय न्याय संहिता (BNS), 2023 चे कलम २६ (Section 26) हे देखील ‘सामान्य अपवाद’ (General Exceptions) या अध्यायाचाच एक भाग आहे. हे कलम “मृत्यू किंवा गंभीर दुखापत करण्याचा हेतू नसताना, एखाद्या व्यक्तीच्या फायद्यासाठी तिच्या संमतीने सद्भावनेने केलेली कृती” या विषयाशी संबंधित आहे.
पूर्वीच्या ‘भारतीय दंड संहिता’ (IPC) मधील कलम ८८ मध्ये जी तरतूद होती, तीच आता नव्या कायद्यात BNS चे कलम २६ म्हणून लागू करण्यात आली आहे. हे कलम प्रामुख्याने डॉक्टर, सर्जन आणि वैद्यकीय क्षेत्रातील व्यावसायिकांना कायदेशीर संरक्षण देण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
खाली या कलमाची सविस्तर माहिती सोप्या मराठीत दिली आहे:
कलम २६ चा मुख्य नियम (Bare Act Meaning)
या कलमानुसार, जर एखाद्या व्यक्तीच्या फायद्यासाठी (Benefit) कोणतीही कृती केली गेली, तर त्या कृतीमुळे जर त्या व्यक्तीला काही अपाय किंवा दुखापत झाली, तरी तो गुन्हा मानला जात नाही. मात्र, त्यासाठी खालील अटी पूर्ण होणे आवश्यक आहे:
- वाईट हेतू नसणे: ती कृती करण्याचा उद्देश समोरच्या व्यक्तीचा मृत्यू ओढवणे हा नसावा.
- सद्भावना (Good Faith): ती कृती पूर्णपणे सद्भावनेने, म्हणजेच त्या व्यक्तीचा जीव वाचवण्यासाठी किंवा तिचे आजारपण दूर करण्यासाठी केलेली असावी.
- संमती (Consent): ज्या व्यक्तीच्या फायद्यासाठी ती कृती केली जात आहे, तिने त्यासाठी प्रत्यक्ष (Express) किंवा अप्रत्यक्ष (Implied) संमती दिलेली असावी.
सोप्या उदाहरणांद्वारे समजून घ्या (Examples)
उदाहरण १: डॉक्टरांनी केलेली आपत्कालीन शस्त्रक्रिया (Surgery)
‘अ’ नावाचा एक नामांकित सर्जन एका रुग्णाच्या पोटात गंभीर आजार असल्याचे पाहतो. जर शस्त्रक्रिया (Operation) केली नाही, तर रुग्णाचा जीव जाऊ शकतो हे ‘अ’ ला माहीत आहे. शस्त्रक्रियेमध्ये मृत्यूचा धोका असतो, याची जाणीव असूनही ‘अ’ रुग्णाचा जीव वाचवण्याच्या चांगल्या हेतूने (Good Faith) आणि रुग्णाच्या संमतीने शस्त्रक्रिया करतो. दुर्दैवाने शस्त्रक्रियेदरम्यान किंवा नंतर रुग्णाचा मृत्यू होतो. येथे डॉक्टरांचा हेतू रुग्णाचा मृत्यू घडवून आणणे हा नव्हता, तर त्याचा जीव वाचवणे हा होता. त्यामुळे ‘अ’ ने कोणताही गुन्हा केलेला नाही, असे मानले जाईल.
उदाहरण २: दात काढणे किंवा किरकोळ उपचार
तुम्ही दाताच्या डॉक्टरांकडे जाता आणि डॉक्टर तुमचा तीव्र वेदना देणारा दात उपटून काढतात. दात काढताना तुम्हाला वेदना होतात आणि रक्तस्त्रावही होतो. पण ही कृती तुमच्या संमतीने आणि तुमच्या फायद्यासाठी (वेदनेतून मुक्ती देण्यासाठी) केलेली असते. त्यामुळे डॉक्टरांनी तुम्हाला दुखापत केली म्हणून त्यांच्यावर गुन्हा दाखल होऊ शकत नाही.
हे कलम कुठे लागू होत नाही? (Exceptions)
- केवळ मृत्यूचा हेतू असल्यास: जर एखाद्या कृतीचा मूळ उद्देशच समोरच्या व्यक्तीचा खून करणे किंवा तिचा मृत्यू घडवून आणणे हा असेल, तर त्याला संमती असली तरी या कलमाचे संरक्षण मिळत नाही.
- बेकायदेशीर कृत्य: जर एखादी कृती मुळातच बेकायदेशीर असेल (उदा. बेकायदेशीर गर्भपात करणे किंवा अवयवांची तस्करी), तर तिथे ‘रुग्णाच्या फायद्यासाठी’ किंवा ‘संमतीने’ केले आहे, हा बचाव घेता येत नाही.
कलम २५ आणि कलम २६ मधील फरक
- कलम २५ (पूर्वीचे IPC 87): हे प्रामुख्याने खेळ, क्रीडा किंवा मनोरंजनासाठी खेळल्या जाणाऱ्या साहसी खेळांशी संबंधित आहे, जिथे दुखापतीची जोखीम पत्करली जाते.
- कलम २६ (पूर्वीचे IPC 88): हे प्रामुख्याने वैद्यकीय उपचार, शस्त्रक्रिया किंवा एखाद्याच्या जीवाच्या कल्याणासाठी (Benefit) संमतीने केलेल्या गंभीर कृतींशी संबंधित आहे.
