भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS) चे कलम ३० (Section 30) हे ‘सर्वसाधारण अपवाद’ (General Exceptions) या अध्यायाचा एक भाग आहे.
हे कलम जुन्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ९२ (Section 92) सारखेच आहे, परंतु यामध्ये काही महत्त्वाचे बदल करण्यात आले आहेत.
या कलमाचा सोप्या भाषेत अर्थ असा आहे की, “एखाद्या व्यक्तीच्या संमतीशिवाय (Consent), पण तिच्या फायद्यासाठी आणि चांगल्या भावनेने (Good Faith) केलेली कृती हा गुन्हा मानला जात नाही.”
मुख्य तरतूद आणि स्वरूप
जेव्हा एखादी व्यक्ती गंभीर संकटात असते, बेशुद्ध असते किंवा संमती देण्याच्या स्थितीत नसते आणि तिच्या जिवाला धोका असतो, अशा वेळी तिचा जीव वाचवण्यासाठी किंवा तिला मोठ्या नुकसानीपासून वाचवण्यासाठी घेतलेला तातडीचा निर्णय या कलमांतर्गत सुरक्षित ठरतो.
ही तरतूद कधी लागू होते?
१. चांगला हेतू (Good Faith): ती कृती पूर्णपणे काळजीपूर्वक, योग्य लक्ष देऊन आणि केवळ त्या व्यक्तीच्या हितासाठी केलेली असावी.
२. संमती मिळवणे अशक्य असणे: परिस्थिती अशी असावी की त्या व्यक्तीची संमती घेणे वेळेअभावी किंवा इतर कारणांमुळे अशक्य असावे.
३. असमर्थता आणि पालकाची अनुपस्थिती: ती व्यक्ती स्वतः संमती देण्यास असमर्थ असेल (उदा. बेशुद्ध किंवा लहान मूल) आणि घटनास्थळी तिचा कोणताही कायदेशीर पालक (Guardian) उपलब्ध नसेल.
उदाहरणे (Illustrations)
- बेशुद्ध व्यक्तीवर शस्त्रक्रिया: ‘अ’ हा एक डॉक्टर आहे. ‘ब’ हा घोड्यावरून पडून गंभीर जखमी होतो आणि बेशुद्ध पडतो. ‘अ’ ला जाणवते की ‘ब’ चा जीव वाचवण्यासाठी त्याच्या डोक्यावर त्वरित शस्त्रक्रिया करणे गरजेचे आहे. ‘ब’ ची संमती घेता येत नाही, कारण तो बेशुद्ध आहे. ‘अ’ चांगल्या भावनेने आणि ‘ब’ च्या फायद्यासाठी शस्त्रक्रिया करतो. या प्रक्रियेत ‘ब’ ला काही इजा झाली किंवा दुर्दैवाने त्याचा मृत्यू झाला, तरी ‘अ’ ने कोणताही गुन्हा केलेला नाही.
- आगीतून मुलाला वाचवणे: एका घराला आग लागली आहे. ‘अ’ हा व्यक्ती एका लहान मुलासह वरच्या मजल्यावर अडकला आहे. खाली काही लोक ब्लँकेट धरून उभे आहेत. मुलाचा जीव वाचवण्यासाठी ‘अ’ त्या मुलाला वरून खाली फेकतो. त्याला माहिती असते की यामुळे मुलाला दुखापत होऊ शकते किंवा मृत्यूही होऊ शकतो, पण त्याचा हेतू मुलाचा जीव वाचवण्याचा असतो. खाली पडल्याने जर मुलाला दुखापत झाली किंवा त्याचा मृत्यू झाला, तरी ‘अ’ ने गुन्हा केलेला नाही.
अपवाद (Limitations) – या गोष्टींना संरक्षण नाही:
कलम ३० अंतर्गत प्रत्येक कृतीला माफी मिळत नाही. खालील गोष्टींना या कलमाचा लाभ मिळत नाही:
- हेतूपूर्वक मृत्यू घडवणे: कोणाचा जीव वाचवण्याच्या बहाण्याने मुद्दाम कोणाचा खून करणे किंवा तसा प्रयत्न करणे या कलमात बसत नाही.
- आर्थिक फायदा हा ‘फायदा’ नाही: या कलमात उल्लेख असलेला ‘फायदा’ (Benefit) म्हणजे केवळ शारीरिक सुरक्षा किंवा आरोग्य असा आहे. केवळ आर्थिक (Pecuniary) फायदा करून देण्यासाठी संमतीशिवाय केलेली कृती यात येत नाही.
IPC 92 आणि BNS 30 मधील मुख्य बदल: जुन्या IPC ९२ अंतर्गत चांगल्या हेतूने केलेली सामान्य दुखापतही (Simple Hurt) बऱ्याच अंशी संरक्षित होती. मात्र, BNS कलम ३० अंतर्गत स्वखुशीने दुखापत करण्यावर (Voluntary causing of hurt) अधिक कडक निर्बंध आणले आहेत. जर तुम्ही मृत्यू किंवा गंभीर दुखापत टाळण्यासाठी कृती करत असाल, तरच तुम्हाला याचे संरक्षण मिळते; इतर सामान्य कारणांसाठी कोणाला संमतीशिवाय शारीरिक इजा पोहोचवल्यास हे कलम संरक्षण देत नाही.
