भारतीय संविधानातील धर्म स्वातंत्र्याचा हक्क (Right to Freedom of Religion) हा एक अत्यंत महत्त्वाचा मूलभूत हक्क आहे.
संविधानातील कलम २५ ते २८ दरम्यान या हक्काची सविस्तर माहिती दिली आहे. भारत हे एक ‘धर्मनिरपेक्ष’ राष्ट्र असल्याने, प्रत्येक नागरिकाला आपला धर्म पाळण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य आहे.
या हक्कातील मुख्य तरतुदी खालीलप्रमाणे आहेत:
१. सदसद्विवेक बुद्धीचे स्वातंत्र्य आणि धर्माचे मुक्त प्रकटीकरण (कलम २५)
प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या आवडीच्या धर्मावर श्रद्धा ठेवण्याचा, त्या धर्माप्रमाणे आचरण करण्याचा आणि त्याचा प्रसार करण्याचा अधिकार आहे.
* टीप: प्रसार करण्याच्या अधिकारात कोणाचेही ‘सक्तीने धर्मांतर’ करण्याचा अधिकार समाविष्ट नाही.
२. धार्मिक व्यवहारांचे व्यवस्थापन करण्याचे स्वातंत्र्य (कलम २६)
प्रत्येक धार्मिक पंथाला किंवा विभागाला खालील अधिकार देण्यात आले आहेत:
* धार्मिक आणि धर्मादाय कार्यासाठी संस्था स्थापन करणे.
* धर्माशी संबंधित स्वतःच्या व्यवहारांचे व्यवस्थापन करणे.
* स्थावर आणि जंगम मालमत्ता खरेदी करणे व तिचे कायद्यानुसार प्रशासन करणे.
३. विशिष्ट धर्माच्या संवर्धनासाठी कर देण्याबाबत स्वातंत्र्य (कलम २७)
कोणत्याही व्यक्तीला असा कोणताही कर (Tax) भरण्याची सक्ती केली जाणार नाही, ज्याचा वापर एखाद्या विशिष्ट धर्माच्या किंवा धार्मिक पंथाच्या प्रचारासाठी किंवा देखभालीसाठी केला जाणार असेल.
४. शैक्षणिक संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण किंवा उपासनेला उपस्थित राहण्याचे स्वातंत्र्य (कलम २८)
* पूर्णपणे सरकारी निधीवर चालणाऱ्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये कोणतेही धार्मिक शिक्षण दिले जाणार नाही.
* खाजगी संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण दिले जाऊ शकते, परंतु कोणत्याही विद्यार्थाला त्याच्या संमतीशिवाय (किंवा पालकांच्या संमतीशिवाय) अशा शिक्षणाला किंवा उपासनेला उपस्थित राहण्याची सक्ती करता येणार नाही.
काही महत्त्वाच्या मर्यादा
हे स्वातंत्र्य अमर्याद नाही. राष्ट्रहित आणि समाजहितासाठी शासन यावर खालील कारणांनुसार बंधने घालू शकते:
* सार्वजनिक सुव्यवस्था (Public Order)
* नीतिमत्ता (Morality)
* आरोग्य (Health)
