भारतीय न्याय संहिता (BNS), 2023 चे कलम ३६ (Section 36) हे प्रामुख्याने “असाहाय्य किंवा मानसिक आजार असलेल्या व्यक्तीच्या फायद्यासाठी पालकांनी किंवा संरक्षकांनी संमतीने केलेली कृती” (Act done in good faith for benefit of child or insane person, by or by consent of guardian) याच्याशी संबंधित आहे.
जुन्या भारतीय दंड संहिता (IPC) मधील कलम ८९ (Section 89) जे काम करायचे, तेच काम आता नवीन कायद्यात (BNS) कलम ३६ करते.
हा कायदा अशा परिस्थितींचे रक्षण करतो जिथे लहान मुलांच्या किंवा मानसिक संतुलन ठीक नसलेल्या व्यक्तींच्या हितासाठी, त्यांच्या पालकांच्या संमतीने एखादी गोष्ट केली जाते, ज्यामुळे त्यांना किरकोळ दुखापत किंवा त्रास होऊ शकतो (उदा. डॉक्टरांनी केलेले ऑपरेशन किंवा वैद्यकीय उपचार).
या कलमाची संपूर्ण माहिती मराठीत खालीलप्रमाणे आहे:
कलम ३६ ची मुख्य व्याख्या
या कलमानुसार, जर एखादी कृती:
१. १२ वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलासाठी किंवा मानसिक आजार (Unsound Mind) असलेल्या व्यक्तीसाठी केली असेल,
२. ती कृती सद्भावनेने (Good Faith – चांगल्या हेतूने) आणि त्या व्यक्तीच्या फायद्यासाठी (Benefit) केली असेल, आणि
३. ती कृती त्या मुलाच्या किंवा मानसिक आजारी व्यक्तीच्या पालकांच्या (Guardians) किंवा कायदेशीर संरक्षकांच्या थेट किंवा सुप्त संमतीने (Consent) केली असेल,
तर त्या कृतीमुळे जर त्या व्यक्तीला काही दुखापत किंवा नुकसान झाले, तरीही तो गुन्हा मानला जात नाही.
💡 सोप्या उदाहरणांवरून समजून घेऊया
- वैद्यकीय शस्त्रक्रिया (Medical Surgery): एका ८ वर्षांच्या मुलाच्या पोटात तीव्र दुखत आहे आणि डॉक्टरांना समजते की ताबडतोब अपेंडिक्सचे ऑपरेशन करावे लागेल. मुलाचे आई-वडील (पालक) यासाठी संमती देतात. डॉक्टर ऑपरेशन करतात. ऑपरेशन करताना मुलाला कापले जाते (शारीरिक इजा होते). जर हे ऑपरेशन सद्भावनेने मुलाचा जीव वाचवण्यासाठी केले असेल, तर डॉक्टरांनी मुलाला इजा केली म्हणून त्यांच्यावर गुन्हा दाखल होऊ शकत नाही.
- मानसिक उपचार: एखादी व्यक्ती मानसिक आजारामुळे स्वतःला किंवा इतरांना इजा पोहोचवू शकते. तिच्या पालकांच्या संमतीने डॉक्टर तिला नियंत्रणात ठेवण्यासाठी किंवा उपचारासाठी अंमली नसलेले पण शांत करणारे औषध/इंजेक्शन देतात. हा गुन्हा ठरत नाही.
⚠️ या कलमाचे महत्त्वाचे अपवाद (Exceptions)
पालकांची संमती असली तरीही हा अधिकार अमर्यादित नाही. खालील ४ परिस्थितींमध्ये या कलमाचा संरक्षण (बचाव) घेता येत नाही:
| क्रमांक | अपवाद (ज्या गोष्टींना या कलमांतर्गत सूट मिळत नाही) |
| १ | हेतूपूर्वक मृत्यू घडवणे: जर पालकांच्या संमतीने मुलाचा किंवा मानसिक आजारी व्यक्तीचा हेतूपूर्वक मृत्यू घडवून आणला (Intentional causing of death) किंवा तसा प्रयत्न केला, तर तो गंभीर गुन्हाच मानला जाईल. |
| २ | गंभीर दुखापत करण्याचा हेतू: मृत्यू किंवा गंभीर दुखापत (Grievous Hurt) टाळण्यासाठी किंवा एखाद्या गंभीर आजारातून बरे करण्यासाठी सोडून, इतर कोणत्याही सामान्य कारणासाठी मुद्दाम गंभीर इजा करणे यात बसत नाही. |
| ३ | गुन्ह्याला प्रवृत्त करणे (Abetment): मृत्यू किंवा गंभीर दुखापत घडवून आणणाऱ्या कोणत्याही गुन्ह्याला मदत करणे किंवा प्रवृत्त करणे या कलमाच्या संरक्षणात येत नाही. |
| ४ | स्वेच्छेने गंभीर दुखापत करणे: एखादा गंभीर आजार किंवा अंगवैकल्य बरे करण्याच्या हेतूशिवाय स्वेच्छेने मुलाला किंवा मानसिक आजारी व्यक्तीला विनाकारण अतोनात त्रास किंवा दुखापत करणे गुन्हाच ठरेल. |
📌 थोडक्यात सांगायचे तर: लहान मुले किंवा मानसिकदृष्ट्या अक्षम व्यक्ती स्वतःच्या हिताचे निर्णय स्वतः घेऊ शकत नाहीत. त्यामुळे त्यांच्या पालकांच्या संमतीने, त्यांच्याच चांगल्यासाठी डॉक्टरांनी किंवा संरक्षकांनी घेतलेले कठीण निर्णय (ज्यामुळे तात्पुरती किंवा अपवादात्मक इजा होऊ शकते) कायदेशीररीत्या सुरक्षित राहतील, हे BNS चे कलम ३६ सुनिश्चित करते.
