भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS) मधील कलम १७ (Section 17) हे ‘तथ्यांच्या चुकीमुळे’ (Mistake of Fact) होणाऱ्या कृतींना कायदेशीर संरक्षण देते. हे कलम जुन्या भारतीय दंड संहिता (IPC) मधील कलम ७९ (Section 79) सारखेच आहे.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जर एखाद्या व्यक्तीने कायद्यानुसार स्वतःला ‘समर्थनीय’ (Justified by Law) समजून, पण तथ्यांच्या चुकीमुळे (Mistake of Fact) सद्भावनेने एखादी कृती केली, तर तो गुन्हा मानला जात नाही.
खाली या कलमाची सविस्तर माहिती मराठीत दिली आहे:
मुख्य व्याख्या (Legal Definition)
कोणतीही अशी कृती म्हणजे गुन्हा नाही, जी एखादी व्यक्ती करते जी ती कृती करण्यास कायद्यानुसार समर्थनीय (Justified by law) आहे, किंवा जी व्यक्ती तथ्यांच्या चुकीमुळे (Mistake of fact) आणि कायद्याच्या चुकीमुळे नव्हे, सद्भावनेने (Good faith) स्वतःला ती कृती करण्यास कायद्यानुसार समर्थनीय समजते.
कलमाचे महत्त्वाचे नियम (Key Rules)
या कलमाचा लाभ घेण्यासाठी दोन अत्यंत महत्त्वाच्या अटी आहेत:
- तथ्याची चूक विरुद्ध कायद्याची चूक (Mistake of Fact vs. Mistake of Law):
संरक्षण फक्त ‘तथ्यांच्या चुकीसाठी’ (परिस्थिती समजण्यात झालेली चूक) मिळते. जर एखाद्याला देशाचा कायदाच माहिती नसेल (Mistake of Law), तर त्याला या कलमाचा फायदा मिळत नाही. कायद्याचे अज्ञान हा बहाणा असू शकत नाही.
- सद्भावना (Good Faith):
कृती करताना व्यक्तीचा हेतू प्रामाणिक असावा आणि तिने योग्य काळजी व सावधगिरी (Due care and attention) बाळगलेली असावी.
सोपे उदाहरण (Example)
उदाहरण:
‘अ’ नावाच्या व्यक्तीला रस्त्याने जात असताना दिसते की, ‘ब’ नावाचा माणूस ‘क’ नावाच्या माणसावर जीवघेणा हल्ला करत आहे आणि त्याला जीवाने मारण्याचा प्रयत्न करत आहे. ‘अ’ ला वाटते की ‘ब’ हा खुनी आहे. त्यामुळे ‘अ’ पुढे सरसावतो आणि कायद्यानुसार नागरिकाला मिळालेल्या अधिकाराचा वापर करून ‘ब’ ला पकडतो आणि पोलिसांच्या स्वाधीन करण्यासाठी बांधून ठेवतो.
पण नंतर चौकशीत असे समोर येते की, ‘ब’ हा प्रत्यक्षात स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी (Self-defense) ‘क’ वर प्रतिहल्ला करत होता.
येथे काय घडले?
‘अ’ ने ‘ब’ ला चुकीने गुन्हेगार समजले (ही तथ्याची चूक होती). ‘अ’ चा हेतू प्रामाणिक होता आणि कायदा गुन्हेगाराला पकडण्याचे समर्थन करतो. त्यामुळे ‘अ’ ने ‘ब’ ला बेकायदेशीररीत्या डांबून ठेवले असले, तरी त्याला कलम १७ अंतर्गत संरक्षण मिळेल आणि त्याने कोणताही गुन्हा केला नाही असे मानले जाईल.
कलम १६ आणि कलम १७ मधील फरक काय?
- कलम १६ (Section 16): हे न्यायालयाच्या आदेशाचे पालन करणाऱ्या व्यक्तीला संरक्षण देते (उदा. कोर्टाच्या आदेशाने अटक करणारा पोलीस).
- कलम १७ (Section 17): हे अशा व्यक्तीला संरक्षण देते जी कोणत्याही न्यायालयाच्या आदेशाशिवाय, केवळ कायद्याच्या चौकटीत राहून स्वतःला समर्थनीय समजून सद्भावनेने कृती करते.
