मोटार वाहन अधिनियम, १९८८ चे कलम ११३ हे वाहनांच्या वजनावर नियंत्रण ठेवण्याशी संबंधित आहे.
हे कलम प्रामुख्याने रस्ते आणि पुलांच्या सुरक्षिततेसाठी वाहनांच्या जास्तीत जास्त वजन मर्यादेबाबत नियम स्पष्ट करते.
या कलमातील महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. वजनावर नियंत्रण (Control of Weight)
राज्य सरकार अधिकृत राजपत्रात अधिसूचना काढून रस्त्यांच्या किंवा पुलांच्या सुरक्षिततेसाठी वाहनांच्या वजनाची मर्यादा ठरवू शकते. यामध्ये वाहनाचे एकूण वजन (Gross Vehicle Weight) आणि प्रत्येक कणावरील (Axle) वजनाचा समावेश असतो.
२. जास्तीत जास्त मर्यादा (Maximum Permissible Weight)
कोणत्याही चालकाला अशा प्रकारचे वाहन सार्वजनिक ठिकाणी चालवता येत नाही:
- ज्याचे वजन नोंदणी प्रमाणपत्रात (RC) नमूद केलेल्या वजनापेक्षा जास्त आहे.
- ज्यावरील लोड किंवा माल हा वाहनाच्या निर्धारित मर्यादेबाहेर आहे.
३. टायरची स्थिती (Condition of Tyres)
वाहनावर टाकलेले वजन हे त्या वाहनाच्या टायरच्या क्षमतेपेक्षा जास्त नसावे. टायरची स्थिती आणि त्यांची संख्या यानुसार वजन वाहून नेण्याची क्षमता ठरवली जाते.
४. अधिकार आणि अंमलबजावणी
- तपासणी: पोलीस अधिकारी किंवा आरटीओ (RTO) अधिकारी संशय आल्यास वाहन थांबवून त्याचे वजन करण्याची सूचना देऊ शकतात.
- वजन काट्यावर नेणे: जर अधिकाऱ्याला वाटले की वाहन ओव्हरलोड (Overload) आहे, तर ते वाहन जवळच्या वजन काट्यावर (Weighbridge) नेण्याचे आदेश देऊ शकतात.
५. ओव्हरलोडिंगचे परिणाम (Consequences of Overloading)
जर वाहन मर्यादेपेक्षा जास्त वजनाचे आढळले, तर:
- चालकाला वाढीव वजनाचा माल उतरवून ठेवण्यास सांगितले जाऊ शकते.
- जोपर्यंत अतिरिक्त वजन कमी केले जात नाही, तोपर्यंत वाहन पुढे नेण्यास मनाई केली जाऊ शकते.
टीप: या कलमाचे उल्लंघन केल्यास कलम १९४ नुसार मोठा दंड आकारला जातो. ओव्हरलोडिंगमुळे रस्त्यांचे नुकसान होते आणि अपघाताचा धोका वाढतो, त्यामुळे हे नियम अत्यंत कडक आहेत.
१. मूलभूत दंड (Basic Fine)
जर वाहन निर्धारित वजन मर्यादेपेक्षा जास्त (Overloaded) आढळले, तर किमान २०,००० रुपये दंड आकारला जातो.
२. अतिरिक्त वजनासाठी दंड (Fine for Extra Weight)
मूळ २०,००० रुपये दंडाव्यतिरिक्त, मर्यादेपेक्षा जास्त असलेल्या प्रत्येक जास्तीच्या टनासाठी (Per Tonne) २,००० रुपये अतिरिक्त दंड आकारला जातो.
उदाहरण: जर एखाद्या वाहनाची मर्यादा १० टन असेल आणि ते १५ टन माल वाहतूक करत असेल, तर:
- मूलभूत दंड: २०,००० रुपये
- ५ टन अतिरिक्त वजन (५ x २,०००): १०,००० रुपये
- एकूण दंड: ३०,००० रुपये
३. माल उतरवण्याची सक्ती
कलम १९४ (१) नुसार, जोपर्यंत चालक किंवा मालक स्वखर्चाने अतिरिक्त माल उतरवून वाहन सुरक्षित मर्यादेत आणत नाही, तोपर्यंत त्या वाहनाला पुढे जाण्याची परवानगी दिली जात नाही.
४. वजन करण्यास नकार दिल्यास दंड (Section 114)
जर एखाद्या चालकाने आपले वाहन वजन काट्यावर नेण्यास किंवा वजन करण्यास नकार दिला, तर त्याला ४०,००० रुपयांपर्यंत दंड होऊ शकतो.
दंडाची कारणे आणि परिणाम
ओव्हरलोडिंगवर इतका मोठा दंड असण्यामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत:
- रस्त्यांचे नुकसान: अति वजनामुळे डांबरी आणि सिमेंटचे रस्ते लवकर खराब होतात.
- अपघाताचा धोका: ओव्हरलोड वाहनाचे ब्रेक निकामी होणे किंवा वाहन उलटणे यांसारखे धोके वाढतात.
- इंजिनवर ताण: वाहनाच्या इंजिनची क्षमता संपल्यामुळे प्रदूषण वाढते आणि इंधनाचा वापरही जास्त होतो.
