भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (BNS) चे कलम ३३ (Section 33) हे ‘सर्वसाधारण अपवाद’ (General Exceptions) या अध्यायातील शेवटचे कलम आहे जे संमती आणि मानवी वर्तनाशी संबंधित आहे. हे कलम जुन्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ९५ (Section 95) वर आधारित आहे.
या कलमाचा सोप्या भाषेत अर्थ असा आहे: “अतिशय क्षुल्लक किंवा किरकोळ स्वरूपाच्या कृती (Trifling Acts), ज्यामुळे कोणाचेही मोठे नुकसान होत नाही, तो कायद्यानुसार गुन्हा मानला जात नाही.”
याला कायदेशीर भाषेत “De Minimis Non Curat Lex” (कायदा अगदी किरकोळ गोष्टींची दखल घेत नाही) असे म्हणतात.
मुख्य तरतूद आणि स्वरूप
दैनंदिन जीवनात माणसांच्या एकमेकांशी होणाऱ्या संपर्कात अशा अनेक गोष्टी घडतात, ज्या तांत्रिकदृष्ट्या (Technically) कायद्याच्या व्याख्येत गुन्हा ठरू शकतात (उदा. चुकीने धक्का लागणे, किरकोळ शब्दांची देवाणघेवाण). परंतु, जर अशा प्रत्येक छोट्या गोष्टीसाठी लोक न्यायालयात जाऊ लागले, तर यंत्रणा कोलमडून पडेल. म्हणूनच, सामान्य समजूतदार व्यक्ती ज्या गोष्टीची तक्रार करणार नाही, अशा अत्यंत किरकोळ बाबींना या कलमाद्वारे संरक्षणाची कवचकुंडले दिली आहेत.
ही तरतूद कधी लागू होते?
- ती कृती तांत्रिकदृष्ट्या गुन्हा असू शकते, परंतु तिचा परिणाम किंवा त्यामुळे होणारी इजा अतिशय नगण्य/किरकोळ असावी.
- कोणताही सामान्य बुद्धीचा आणि समजूतदार माणूस (Person of ordinary sense and temper) अशा गोष्टीची पोलिसांत किंवा न्यायालयात तक्रार करणार नाही, अशी ती घटना असावी.
उदाहरणे (Illustrations)
- बस किंवा ट्रेनमधील गर्दीत धक्का लागणे: तुम्ही मुंबई लोकल किंवा गर्दीच्या बसमधून प्रवास करत आहात. गाडीला अचानक ब्रेक लागल्यामुळे किंवा गर्दीमुळे ‘अ’ चा धक्का ‘ब’ ला लागतो. तातडीने विचार केला तर हा ‘शारीरिक बळाचा वापर’ (Criminal Force) ठरतो, पण कलम ३३ नुसार हा गुन्हा मानला जात नाही.
- दुसऱ्याचे वर्तमानपत्र वाचणे: हॉटेलमध्ये शेजारच्या टेबलवर बसलेल्या व्यक्तीचे वर्तमानपत्र तिच्या संमतीशिवाय दोन मिनिटांसाठी ओढून हेडलाईन्स वाचणे, हे तांत्रिकदृष्ट्या ‘चोरी’च्या व्याख्येत येऊ शकते, पण हा गुन्हा नाही.
- रस्त्यावरून जाताना झाडाचे पान किंवा फूल तोडणे: एखाद्याच्या घराबाहेर रस्त्यावर आलेल्या झाडाचे एक पान किंवा फूल सहज म्हणून तोडणे, या क्षुल्लक गोष्टीवर घरमालक चोरीचा खटला भरू शकत नाही.
- पेन किंवा काडीपेटी वापरणे: ऑफिसमध्ये सहकाऱ्याला न विचारता त्याचे पेन वापरणे किंवा त्याची काडीपेटी (Matchbox) वापरून फेकून देणे, या गोष्टी कलम ३३ अंतर्गत सुरक्षित आहेत.
अपवाद (Limitations) – या गोष्टींना संरक्षण नाही:
- हेतूपूर्वक त्रास देणे किवा छेडछाड: जर एखादी व्यक्ती “हा तर किरकोळ धक्का आहे” असे सांगून वारंवार एखाद्या महिलेला चुकीच्या उद्देशाने स्पर्श करत असेल (Molestation/Stalking), तर त्याला या कलमाचे संरक्षण अजिबात मिळत नाही.
- किरकोळ चोरी पण गुन्हेगारी हेतू: एखाद्याच्या खिशातून मुद्दाम १० रुपये चोरणे हा गुन्हाच मानला जाईल, कारण तिथे हेतू गुन्हेगारी (Criminal Intent) स्वरूपाचा आहे.
महत्त्व काय? हे कलम न्यायालयाचा अमूल्य वेळ वाचवण्यासाठी अत्यंत गरजेचे आहे. समाजात शांतता आणि सलोखा टिकून राहण्यासाठी लोकांना लहान-सहान गोष्टी सोडून देण्याची (Ignore करण्याची) सवय असावी, हाच या कलमाचा मुख्य उद्देश आहे.
