भारतीय न्याय संहिता (BNS), 2023 चे कलम २० (Section 20) हे लहान मुलांनी केलेल्या कृत्यांच्या कायदेशीर दायित्वाशी (Criminal Liability) संबंधित आहे.
हे कलम जुन्या भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम ८२ (Section 82) सारखेच आहे.
या कलमानुसार, ७ वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या लहान मुलाने केलेले कोणतेही कृत्य हा गुन्हा मानला जात नाही. कायद्याच्या भाषेत अशा लहान मुलांना गुन्ह्यासाठी पूर्णपणे संरक्षण (Absolute Immunity) देण्यात आले आहे.
कलमाची मुख्य व्याख्या (Bare Act Definition)
“सात वर्षांखालील बालकाने केलेली कोणतीही गोष्ट किंवा कृत्य हा गुन्हा ठरत नाही.”
या कलमामागील मुख्य कायदेशीर तत्त्व (Legal Principle)
हे कलम कायद्याच्या एका प्रसिद्ध लॅटिन तत्त्वावर आधारित आहे, ज्याला ‘डोली इनकापॅक्स’ (Doli Incapax) म्हणतात. याचा अर्थ “गुन्हा करण्यास अक्षम किंवा असमर्थ” असा होतो.
कायद्यानुसार असे मानले जाते की:
१. समज नसणे: ७ वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांमध्ये काय चूक आणि काय बरोबर, हे समजण्याची मानसिक परिपक्वता नसते.
२. गुन्हेगारी हेतूचा अभाव (No Mens Rea): गुन्ह्यासाठी ‘गुन्हेगारी हेतू’ असणे आवश्यक असते. एवढ्या लहान वयाच्या मुलामध्ये असा हेतू तयार होऊ शकत नाही, असे कायदा गृहीत धरतो.
व्यावहारिक उदाहरणे (Illustrations)
- खेळताना झालेली दुर्घटना: ५ वर्षांचा एक लहान मुलगा गच्चीवर खेळत असताना त्याने खाली दगड फेकला. तो दगड खाली रस्त्यावरून जाणाऱ्या एका व्यक्तीच्या डोक्याला लागला आणि त्यात त्या व्यक्तीचा मृत्यू झाला. या प्रकरणात, जरी त्या व्यक्तीचा जीव गेला असला, तरी त्या ५ वर्षांच्या मुलावर खुनाचा (Murder) किंवा सदोष मनुष्यवधाचा गुन्हा दाखल केला जाऊ शकत नाही. कलम २० अंतर्गत त्याला पूर्ण संरक्षण मिळते.
- चोरी किंवा तोडफोड: ६ वर्षांचे एक मूल शेजाऱ्यांच्या घरात जाते आणि तिथली महागडी काचेची वस्तू किंवा सोन्याची चेन उचलून खेळता खेळता नाल्यात फेकून देते. या कृत्याला कायदेशीररित्या चोरी किंवा मालमत्तेचे नुकसान (Mischief) मानले जात नाही.
जर एखाद्याने मुलाचा वापर गुन्ह्यासाठी केला तर?
जर एखाद्या प्रौढ व्यक्तीने (वय १८+) ७ वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलाचा वापर करून एखादा गुन्हा घडवून आणला (उदा. मुलाच्या हातात बंदूक देऊन कोणावर गोळी झाडायला लावणे किंवा खिशातून पाकीट चोरायला लावणे), तर:
- त्या लहान मुलाला कोणतीही शिक्षा होणार नाही (कलम २० नुसार).
- पण ज्या प्रौढ व्यक्तीने त्या मुलाला चिथावणी दिली, त्या व्यक्तीवर मुख्य गुन्हेगार म्हणून कडक कारवाई केली जाते.
महत्त्वाची टीप: हे संरक्षण केवळ आणि केवळ ७ वर्षांखालील मुलांसाठीच पूर्णपणे (Absolute) लागू आहे. जर मुलाचे वय ७ ते १२ वर्षांच्या दरम्यान असेल, तर त्यासाठी BNS चे कलम २१ लागू होते, ज्यामध्ये मुलाच्या मानसिक परिपक्वतेचा विचार केला जातो.
